“Tanrı Parçacığı” yarışında beklenmedik fren: Dev tünel projesi rafa kalktı
Bilim dünyasının gözü kulağı uzun müddettir Çin’den gelecek devasa bir haberdeydi: Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı olması planlanan “Dairesel Elektron Pozitron Çarpıştırıcısı” (CEPC). Yaklaşık 100 kilometre uzunluğunda dev bir tünel olarak tasarlanan bu devasa yapı, İsviçre’deki meşhur CERN laboratuvarının sahip olduğu 27 kilometrelik tüneli adeta gölgede bırakacaktı.
Ancak milyarlarca dolarlık bu dev proje, beklenmedik bir mahzurla karşılaştı. Çin hükümeti, 2026-2030 yıllarını kapsayan yeni beş yıllık kalkınma planına bu projeyi dahil etmedi. Bu karar, projenin devlet nezdinde önceliğini kaybettiği ve muhtaçlık duyulan devasa bütçenin öbür alanlara kaydırılacağı manasına geliyor.
Yüksek Güç Fiziği Enstitüsü’nden Wang Yifang, tekliflerinin reddedildiğini doğrulasa da havlu atmış değil. Bilim insanları, 2030 yılındaki bir sonraki planlama devrinde projeyi tekrar sunmayı hedefliyor. Ancak bu beş yıllık bekleme müddeti, projenin bahtını büsbütün değiştirebilir. Şayet bu süreçte Avrupa’nın planladığı 90 kilometrelik “Geleceğin Dairesel Çarpıştırıcısı” (FCC) onaylanırsa, Çinli bilim insanları kendi tesislerini kurmak yerine güçlerini Avrupalı meslektaşlarıyla birleştirmeyi önemli bir seçenek olarak masada tutuyor. Yani dev tüneller için verilen bu teknolojik yarış, bir noktada global bir iş birliğine dönüşebilir.
Evrenin sırlarına uzanan dev tüneller
Peki, bilim insanları neden bu kadar büyük ve değerli tünellere muhtaçlık duyuyor? Her şey kainatın birinci anlarını, yani Büyük Patlama’dan çabucak sonrasını anlayabilmekle ilgili. Mevcut en gelişmiş sistem olan CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı, atom altı parçacıkları ışık suratına yakın süratlerde birbirine çarpıştırarak meşhur “Tanrı Parçacığı” Higgs Bozonu’nu bulmamızı sağladı. Hatta bu çarpışmalarla milyarlarca yıldır görülmemiş “kuark çorbası” üzere hususlar bile laboratuvar ortamında tekrar oluşturuldu. Fakat mevcut tünellerin gücü, daha ağır ve gizemli parçacıkları ortaya çıkarmaya artık yetmiyor.
Daha büyük çarpıştırıcılar, yalnızca daha uzun yollar değil, birebir vakitte çok daha gelişmiş ekipmanlar manasına geliyor. Mevcut sistemlerin kapasitesini aşan bu yeni projelerle, kozmosun temel yapı taşlarını ve görünmez hususları keşfetmek bir hayal olmaktan çıkıp fizikî bir gerçeğe dönüşebilir. Şu an faal olan sistemlerin 2040’lara kadar ömrü olduğu kestirim ediliyor.
Eğer Avrupa’daki yeni proje 2030’larda onay alıp inşaata başlarsa, havacılıktan tıbba kadar pek çok alanı etkileyecek yeni bir keşif çağının kapısı aralanacak. Şimdilik Çin bu yarışta vites küçültmüş görünse de kainatın kökenini bulma gayreti tüm süratiyle devam ediyor.
Chip Alıntıdır…
