Selahaddin Eyyubi’ye yazılan şiirde 1181 süpernovasının izleri mi var?
Tarihsel dokümanlar bazen sırf kültürel ya da edebi paha taşımakla kalmaz, tıpkı vakitte bilimsel bulmacaların çözülmesine de yardımcı olabilir. Buna değişik bir örnek, Selahaddin Eyyubi için kaleme alınan bir övgü şiirinde karşımıza çıkıyor. Yeni yayımlanan bir çalışmaya nazaran bu şiir, uzun vakittir yanlış tarihlendirildi ve aslında 1181 yılında gökyüzünde parlayan gizemli bir süpernovaya atıfta bulunuyor olabilir.
Eğer bu yorum doğruysa, Selahaddin’e adanmış dizeler sadece edebi bir yüceltme değil, birebir vakitte astronomlar için kıymetli bir müşahede kaydı manasına geliyor. Zira 12. yüzyıl kaynaklarında Avrupa ve Orta Doğu’da bu gök olayına dair diğer izlere neredeyse hiç rastlanmamıştı.
Çinli ve Japon gözlemciler, 1181 yılında kuzey gökyüzünde apansız beliren ve aylarca sönmeyen “misafir yıldız”dan detaylı formda kelam etmişti. Çağdaş gökbilimciler, bu olayın bir nova mı yoksa süpernova mı olduğu konusunda uzun mühlet tartıştı. Son yıllarda Cassiopeia takımyıldızında keşfedilen sıra dışı bir kalıntı, bu yıldızın bir süpernova olabileceği fikrini güçlendirdi.
Ancak kayıtların sırf Uzak Doğu ile hudutlu kalması büyük bir eksiklikti. İşte tam da bu noktada, Selahaddin için yazılmış bir övgü şiirinin tekrar yorumlanması devreye giriyor.
Şiirin tekrar okunuşu
Arap edebiyatının bilinen isimlerinden İbn-i San’ül-Mülk, Selahaddin’i övmek için uzun bir şiir kaleme almıştı. Yapıtta “adaletinle gökteki yıldızların çoğaldığı” üzere dizeler yer alıyor ve 16 beyit boyunca “yeni bir yıldızın doğuşu” ana tema olarak işleniyor.
Şiirin ilk yorumcuları bu sözleri, 1186’da gerçekleştiği düşünülen sıra dışı bir gezegen kavuşumuna bağlamıştı. Hatta yapıtın sonradan eklenmiş bir kısmında “kuyruklu yıldız” vurgusu yapılması, bu görüşü daha da güçlendirmişti. Lakin Almanya’daki Münster Üniversitesi’nden J. G. Fischer ve takımı, şiirin aslında Selahaddin’in 1181 – 1182 yıllarında Mısır’a dönüşlerinden birine ithaf edildiğini öne sürüyor.
Şiirde geçen sözlerden biri bilhassa dikkat çekiyor: Cassiopeia takımyıldızı Arap geleneğinde “kınalı bir el” olarak betimlenirdi. Dizelerde bu elin “yeni bir yıldızla süslendiği” vurgulanıyor. Araştırmacılar, bu anlatımın sıradan bir yıldızdan çok daha parlak bir gök olayına işaret ettiğini düşünüyor.
Şiirden çıkarılan yorumlara nazaran 1181 süpernovası, Cassiopeia’nın en parlak yıldızlarından α Cas’tan daha parlak görünmüş olmalı. Japon gözlemcilerin notları da bu görüşü takviyeler nitelikte; onlar da yıldızı Satürn ile kıyaslanacak kadar parlak tanım etmişti.
Bu detaylar, gökbilimcilerin olaya dair daha kesin hesaplamalar yapmasına yardımcı olabilir. Zira süpernovanın ne kadar parlak olduğu, hangi çeşitten patlama yaşandığı konusunda ipuçları sunar. 1006 yılındaki süpernova üzere daha evvel kaydedilmiş olaylarla karşılaştırıldığında, bu tıp bilgiler cihanın genişlemesini anlamada bile kritik rol oynayabiliyor.
Bilim ile edebiyatın kesişmesi
İbn-i San’ül-Mülk’ün hakikaten gökyüzünde beliren bir yıldızı mı kastettiğini, yoksa Selahaddin’i yüceltmek için mecazlara mı başvurduğunu kesin olarak bilmemiz mümkün değil. Fakat şiirin sunduğu detaylar, Çin ve Japon kayıtlarını doğrulayan yeni bir kaynak olarak kıymetlendirilebilir.
Bu cins disiplinler ortası okumalar, edebi metinlerin sadece tarihî değil, bilimsel bedel de taşıyabileceğini gösteriyor. Araştırmacılar, şiirden çıkacak yeni ipuçlarının 1181 süpernovasının daha güzel anlaşılmasına katkı sağlayabileceğini düşünüyor.
Chip Alıntıdır…
