İnsanlarda çene neden var? Bilim insanları nihayet karşılığı buldu
İnsanlar, primatlar ortasında besbelli bir çeneye sahip tek tıp. Bu durum uzun yıllardır biyologların aklını kurcalıyordu. Yeni yayımlanan bir baş anatomisi tahlili ise çenenin makul bir fonksiyon için evrimleşmediğini, doğal seçilimin şekillendirdiği diğer değişimlerin bir yan eseri olarak ortaya çıkmış olabileceğini öne sürüyor.
New York eyaletindeki Buffalo Üniversitesi’nden Noreen von Cramon-Taubadel’e nazaran, tipler ortasında besbelli biçimde farklı olan her özelliğin kesinlikle doğal seçilim tarafından özel bir maksat doğrultusunda şekillendirildiğini varsayma eğilimi yanlışlı. Evrim süreci birden fazla vakit insanların düşündüğünden daha karmaşık ve daha az yönlendirilmiş ilerliyor.
Çene yalnızca Homo sapiens’e özgü
Basitçe söz etmek gerekirse çene, alt çene kemiğinin ön dişlerin ötesine uzanan kemiksi çıkıntısıdır. En yakın akrabalarımız dahil olmak üzere, öbür insan cinslerinin hiçbirinde besbelli bir çene bulunmuyor. Bu nedenle çene, Homo sapiens’i tanımlayan temel ayırt edici özelliklerden biri olarak kabul ediliyor. Fakat bu özelliğin neden evrimleştiği uzun müddettir belirsizliğini koruyor.
Ortaya atılan teoriler farklıydı. Birtakım araştırmacılar çenenin çiğneme sırasında alt çenenin ön kısmındaki tansiyonu azalttığını savundu. Kimileri ise konuşma yeteneğimizi desteklediğini ileri sürdü. Bir başka görüşe nazaran çene, eş seçiminde tesirli olan bir özellikti ve bu nedenle cinsel seçilim yoluyla yaygınlaştı. Buna karşılık birtakım bilim insanları çenenin hiçbir özel maksadının olmayabileceğini düşünüyor. Onlara nazaran bu kemiksi çıkıntı, kafatası ve çene evrim geçirirken tesadüfen ortaya çıkmış olabilir.
532 kafatası üzerinde yapılan analiz
Von Cramon-Taubadel ve takımı, tüm bu teorilerin dışında çenenin genetik sürüklenmenin, yani rastlantısal evrimsel değişimlerin bir sonucu olup olmadığını araştırdı. Bu hedefle müzelerde bulunan insanlara ve çağdaş maymunlara ilişkin toplam 532 kafatası incelendi. Çalışmaya 14 farklı cins ve alt çeşit dahil edildi. Bunlar ortasında şempanzeler, bonobolar, goriller, orangutanlar ve gibonlar yer aldı.
Araştırmacılar baş ve çene bölgesinde belirlenmiş anatomik noktalar ortasındaki 46 arayı ölçtü. Bu ölçümlerin dokuzu, insanlarda çeneyi oluşturan bölgeyle direkt bağlıydı. Elde edilen bilgiler evrimsel bir soy ağacı üzerine yerleştirildi. Akabinde tüm maymunların son ortak ceddinin beklenen baş ve çene biçimi varsayım edildi. Takım daha sonra standart bir nicel genetik model kullanarak, her soy çizgisinde görülen değişimlerin sadece rastlantısal genetik sürüklenmeyle açıklanıp açıklanamayacağını test etti.
Sonuçlar dikkat cazipti. İnsan çenesiyle temaslı üç özelliğin direkt seçilimle şekillenmiş olabileceği görüldü. Bu, bu özelliklerin evrim sürecinde avantaj sağlamış olabileceğini gösteriyor. Fakat kalan altı özelliğin ya seçilimden etkilenmediği ya da çeneyle direkt ilişkili olmayan diğer özelliklerin evriminin yan eseri olduğu ortaya çıktı.
Dik yürüyüş, büyüyen beyin ve küçülen dişler
Araştırmaya nazaran çenenin ortaya çıkışı, insan evrimindeki daha geniş kapsamlı değişimlerle temaslı. Cetlerimiz daha dik bir duruş geliştirdikçe kafatasının tabanı büküldü ve yüz, şempanzelerde olduğu üzere öne yanlışsız uzamak yerine beyin kutusunun altına yerleşti. Tıpkı devirde büyüyen beyin hacmi ve beslenme alışkanlıklarındaki değişimler, büyük ön dişlere ve güçlü çiğneme kaslarına duyulan muhtaçlığı azalttı. Bunun sonucunda yüzün alt kısmı ve çene küçüldü.
Zaman içinde üst çene kemikleri geriye çekildi ve alt çene dişlerin ötesine hakikat daha besbelli hale geldi. Böylelikle birinci çeneler ortaya çıktı. Bu bulgular, çenenin insanın dik duruş, büyük kafatası ve daha küçük dişler üzere özellikler kazanmasının bir sonucu olarak ortaya çıkmış olabileceğini gösteriyor. Yani doğal seçilim bir beden bölgesini şekillendirirken, öteki bölgelerde de zincirleme değişimlere yol açabiliyor.
Paris’teki Fransız Ulusal Tabiat Tarihi Müzesi’nden Alessio Veneziano, çenenin uyumsal olmayan bir özelliğe, yani direkt doğal seçilimin amacı olmadan ortaya çıkan bir yapıya, ders kitabı örneği olabileceğini söylüyor.
Bu cins evrimsel yan eserlere mimariden ödünç alınan bir tabirle “spandrel” deniyor. Bu kavram, kemer üzere yapıların biçiminin doğal sonucu olarak oluşan boşlukları tabir ediyor. İnsan göbeği deliği ya da Tyrannosaurus rex’in küçük kolları da benzeri biçimde spandrel olarak yorumlanmış özellikler ortasında yer alıyor.
Londra’daki Francis Crick Enstitüsü’nden James DiFrisco ise çalışmanın kafatası ile çenenin ne kadar entegre bir sistem olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Doğal seçilim bir bölgeyi değiştirdiğinde, başlangıçta amaç alınmayan öbür özellikler de bu değişime eşlik edebiliyor. Gözle görülür bir özellik olan çene, bağımsız ve tek başına evrimleşmiş bir yapı üzere görünebilir. Lakin bu araştırma, insan evriminin çok daha ilişkili ve karmaşık bir süreç olduğunu bir sefer daha gözler önüne seriyor.
Chip Alıntıdır…
